Новости / Спецпроекты

Шчорсы. Сляды спадчыны

19.09.2011, 10:43 / remove_red_eye 203 / chat_bubble

Пра Шчорсы, што ў Наваградскім раёне, некалькі стагоддзяў таму ведалі не толькі ва ўсім ВКЛ, але і за межамі княства. Вялікі дэмакрат, рэфарматар і прадпрымальнік Яўхім Храптовіч, які паходзіць з баранавіцкай вёскі Ясянец, стварыў у Шчорсах самы вялікі на тыя часы маёнтак, прадукцыю якога экспартавалі ў Расійскую імперыю і Заходнюю Еўропу. А прыватная бібліятэка, якую сабралі Храптовічы, лічылася найбагацейшай ва ўсёй Усходняй Еўропе.

Учора

Вялікая гісторыя маленькіх Шчорсаў пачалася ў другой палове XVIII ст., калі вядомы палітычны дзеяч і будучы апошні канцлер ВКЛ Яўхім Храптовіч пачаў пашыраць тут свой маёнтак. Над стварэннем вялікага архітэктурнага ансамбля ў барочным стылі за пару дзясяткаў кіламетраў ад сталічнага Наваградка ў 1770-я гг. працавалі два італьянскія архітэктары. За некалькі гадоў у Шчорсах паўстаў найбуйнейшы і найбольш прагрэсіўны ў тагачаснай Беларусі маёнтак.

Атрымаўшы еўрапейскую адукацыю і ўзяўшы курс на дэмакратычныя пераўтварэнні, Яўхім Храптовіч, як піша адзін са знаўцаў гісторыі Шчорсаў Альфрэд Мікус, дазволіў ва ўласным маёнтку «свабоду прадпрымальніцкай дзейнасці»: адмяніў баршчыну і ўвёў для насельніцтва адзіны грашовы падатак. Фактычна гэта была практыка, характэрная для гарадоў, што валодалі Магдэбургскім правам. Падобныя «вольнасці», уведзеныя Храптовічам у сваім маёнтку, паспрыялі паспяховаму развіццю мясцовай прамысловасці і гандлю.

РЕКЛАМА

Вяндлярня ў Шчорсах

Вяндлярня ў Шчорсах

Апроч развіцця традыцыйных дробных рамёстваў, у Шчорсах рабілі вазы і дэталі да іх, выраблялі розныя будаўнічыя матэрыялы, а на Нёмане, што працякае побач, нават была пабудавана майстэрня па вытворчасці невялікіх караблёў. Шчорсаўскія хмельнікі былі адны з самых знакамітых у Беларусі, а піва, якое варылася тут, экспартавалася ажно ў Кёнігсберг. У Заходнюю Еўропу і ў Расійскую імперыю адсюль экспартаваліся таксама хлеб і мука, якую малолі ажно тры мясцовыя млыны. Былі вядомы  Шчорсы і сапраўднымі швейцарскімі сырамі, якія выраблялі тут па арыгінальных рэцэптах.

Апроч гаспадарчых справаў, Храптовіч займаўся і асветаю мясцовых сялян. Адчыніў для іх парафіянскую і аграрную школы.
Яўхім Храптовіч быў вядомым бібліяфілам. У Шчорсах ён сабраў такую бібліятэку кніг, старажытных рукапісаў і дакументаў, якая, па ацэнках сучасных даследчыкаў, лічыцца найбагацейшай на той час ва ўсёй Усходняй Еўропе. Як пісаў вядомы беларускі гісторык і этнограф Адам Кіркор, у бібліятэцы Храптовічаў былі сабраны  ўсе геаграфічныя мапы Літвы і Польшчы, якія «калі толькі і дзе толькі выдадзеныя былі».

Бібліятэка Храптовічаў у Шчорсах

Бібліятэка Храптовічаў у Шчорсах

Бібліятэка Храптовічаў

Бібліятэка Храптовічаў

РЕКЛАМА

У свой час гэтай бібліятэкай карысталіся вядомыя гісторыкі, літаратары і астраномы. Пэўны час бібліятэкарам тут быў вядомы беларускі паэт і наш зямляк – Ян Чачот.

У сярэдзіне былога будынка бібліятэкі ў Шчорсах

У сярэдзіне былога будынка бібліятэкі ў Шчорсах

Фрагменты арыгінальнага паркету ў былой бібліятэцы Храптовічаў

Фрагменты арыгінальнага паркету ў былой бібліятэцы Храптовічаў

Сення

На жаль, шыкоўны барочны палац Храптовічаў быў спалены ў вайну. А вось астатняя частка маёнтка захавалася яшчэ ў тым выглядзе, які дазваляе і сёння меркаваць пра былыя маштабы маёнтка.

З цэнтральнай часткі былога комплекса захаваліся абодва флігелі, карэ гаспадарчых карпусоў з аркадамі (раней тут стаяла жывёла, размяшчаліся карэтныя гаражы) і вежа-вяндлярня з чырвонай цэглы і з гонтавым дахам. Добра захаваўся і прысядзібавы парк з дасканалай сістэмай прастакутных сажалак. Прагульвацца гэтымі сцежкамі – адно бясконцае задавальненне.

Парк у Шчорсах

Парк у Шчорсах

Скульптура ў старым парку Храптовічаў

Скульптура ў старым парку Храптовічаў

Але, бадай, найбольшай каштоўнасцю, што мы захавалі ад былых часоў да нашых дзён, – будынак бібліятэкі Храптовічаў. Самі фонды бібліятэкі даўно знаходзяцца ва Украіне, а таксама за іншымі межамі Беларусі. А белы двухпавярховы будынак бібліятэкі з вольнай тэрасай на другім паверсе па-ранейшаму глядзіцца ў адну з сажалак. Сёння будынак легендарнай бібліятэкі паступова занепадае, хаця на ім і вісіць шыльда са шматзначнымі словамі «ахоўваецца дзяржавай».

Прыкладна за кіламетр ад цэнтральнай часткі маёнтка, у кірунку Наваградка,  знаходзіцца былы гаспадарчы двор Храптовічаў, які мае назву «Мураванка». Гэта ўражвальны па памерах комплекс самых розных будынкаў з чырвонай цэглы. Перакладаючы на сучасныя паняцці – гэта прамысловы раён маёнтка XVIII – XIX стст. Менавіта тут выраблялі знакамітыя швейцарскія сыры, варылі піва і пяклі хлеб, якія пасля з’яўляліся на сталах нават літоўцаў і пецярбуржцаў. На жаль, былы гаспадарчы двор Храптовічаў сёння зарастае хмызняком і пераўтвараецца ў руіны.

Колішні гаспадарчы двор

Колішні гаспадарчы двор

Гаспадарчы двор у Шчорсах

Гаспадарчы двор у Шчорсах

Фрагмент гаспадарчага будынка

Фрагмент гаспадарчага будынка

Сярод найлепш захаваных архітэктурных помнікаў у Шчорсах вылучаецца старая Дзімітраўская царква (ад пачатку – уніяцкая, цяпер – праваслаўная), пабудаваная ў XVIII ст. французскім архітэктарам на замову Храптовіча.

Царква Дзімітрыя Солунскага ў Шчорсах

Царква Дзімітрыя Солунскага ў Шчорсах

РЕКЛАМА

Газета «Наша ніва» згадвае цікавы выпадак, як у 2004 годзе ў гэту царкву трапіла шаравая маланка, але храм тады не загарэўся – загарэўся сельсавет, які знаходзіцца насупраць. Акурат у яго адскочыў вогненны шар ад царквы.

Званы Дзімітраўскай царквы

Званы Дзімітраўскай царквы

Як даехаць?

Каб трапіць з Баранавіч у Шчорсы, спачатку трэба даехаць да Наваградка альбо да Карэліч, адкуль да колішняй вёскі Храптовічаў ездзяць рэйсавыя аўтобусы.


Просмотреть Сляды спадчыны. на карте большего размера

Читать также
Комментарии

Правила комментирования

comments powered by Disqus
Scroll Up